20 pytań i odpowiedzi na temat alergii

1. Co rozumiemy pod pojęciem alergii?

Alergia jest nieadekwatną, nadmierną, niekorzystną i powtarzalną reakcją układu odpornościowego organizmu na pewne czynniki środowiskowe - tzw. alergeny. Stan podwyższonej podatności na zachorowanie na alergie to atopia.

2. Czym są alergeny?

Alergenami nazywamy takie substancje, które mogą wywołać reakcje immunologiczne. Zazwyczaj są to związki, które dla większości ludzi nie stanowią zagrożenia zdrowia, są dobrze tolerowane. Zaś u osób ze skłonnością do nadwrażliwości, z obniżoną odpornością, astmą bądź atopowym zapaleniem skóry substancje te mogą wywołać niepożądane objawy, a nawet stanowić zagrożenie życia.

3. Jakie mogą być przyczyny alergii?

Przyczyny alergii mogą być różne. Generalnie u jej podłoża leżą zwykle predyspozycje genetyczne w połączeniu z kontaktem z alergenem (wystarczy nawet niewielkie stężenie alergenu, aby wywołać odczyn alergiczny).

4. Na co możemy być uczuleni?

Niestety prawie na wszystko. W zasadzie alergenem może być każda substancja, niezależnie od drogi podania (wdychana, połykana, wstrzykiwana). Najczęstsze alergeny

wziewne:

pyłki roślin
roztocza kurzu domowego
zarodniki pleśni
sierść zwierzaków domowych
pierze
wełna
pyły w miejscu pracy;

kontaktowe:

kosmetyki
środki czystości
sztuczna biżuteria, guziki, monety, metalowe dodatki do garderoby- szczególnie wyroby zawierające nikiel i chrom
jady os, pszczół, żmij;

pokarmowe:

białko jaja kurzego
mleko krowie
orzechy, migdały
czekolada
pomidory, soja, owoce cytrusowe
cielęcina, wołowina
ryby, skorupiaki
leki (najbezpieczniejsze są te podawane doustne - gdyż w razie wystąpienia reakcji alergicznej najłatwiej je wyeliminować z organizmu).

5. Czy leki mogą być przyczyną alergii?

Tak. O tym, czy wystąpi u nas nadwrażliwość na daną substancję leczniczą decydują indywidualne skłonności do alergii. Dlatego zwykle na ulotce preparatu znajduje się informacja, że jest on przeciwwskazany w przypadku nadwrażliwości na lek.

Leki, które najczęściej wywołują uczulenie to:

antybiotyki- szczególnie penicyliny, także neomycyna,
insulina,
barbiturany (np. fenobarbital, tiopental),
leki przeciwdrgawkowe z grupy benzodiazepin (np. klonazepam),
leki przeciwbólowe - szczególnie salicylany i ich pochodne (np. aspiryna),
leki o budowie sulfonamidowej - diuretyki (np. furosemid), leki przeciwbakteryjne (np. sulfacetamid, sulfadiazyna), leki stosowane w reumatoidalnym zapaleniu stawów (np. sulfasalazyna), doustne leki przeciwcukrzycowe (np. glimepiryd, gliklazyd),
leki przeciwwirusowe (np. stosowana w leczeniu opryszczki tromantadyna),
anestetyki (substancje znieczulające)- np. lidokaina,
środki kontrastowe podawane podczas badań RTG czy TK,
substancje dodatkowe stosowane jako konserwanty lub poprawiające smak i zapach preparatów leczniczych, np. glutaminian sodu- który kojarzy się najczęściej z syndromem chińskiej restauracji.

6. Jakie mogą być objawy alergii?

Skórne: wysypka, pokrzywka, rumień, zaczerwienienie, bąble na skórze, swędzenie, pieczenie, obrzęki;

Łzowo - nosowe: obrzęk nosa, zapalenie spojówek, katar sienny, zatkany nos, nieżyt nosa;

Ze strony przewodu pokarmowego: wymioty, biegunka;

Ze strony układu oddechowego: kaszel, duszności, świsty, duszności, astma;

Najgroźniejsza postać alergii to wstrząs anafilaktyczny, który jest stanem zagrożenia życia. Jest to reakcja natychmiastowa przebiegająca ze spadkiem ciśnienia, niewydolnością oddechową oraz krążeniową. Każda taka sytuacja wymaga interwencji lekarza.

7. Jakie schorzenia mają zwykle podłoże alergiczne?

atopowe zapalenie skóry
astma oskrzelowa
katar sezonowy i całoroczny
pokrzywka
zapalenie spojówek
wstrząs anafilaktyczny
wyprysk kontaktowy (egzema)
obrzęk Quink?ego
skaza białkowa
alergiczne choroby przewodu pokarmowego

8. Czym jest marsz alergiczny?

Marszem alergicznym nazywamy zmiany manifestacji objawów alergicznych w odpowiedzi na ten sam alergen na przestrzeni życia. Jest to przechodzenie jednej alergii w drugą. Przykładowo u niemowlaka uczulonego na białka mleka krowiego alergia będzie się objawiała w postaci bólu brzucha, wymiotów, biegunek, w wieku wczesno-szkolnym będzie cierpiało z tego powodu na duszności, kaszel czy wysypkę, zaś jako nastolatek na nieżyt nosa, a gdy dorośnie objawy te będą miały charakter ataków astmy.

9. Czy jeśli dziecko cierpi na skazę białkową to znaczy, że jest uczulone na mleko?

Tak, choć może nie tylko na mleko. Pod pojęciem skazy białkowej rozumiemy niemowlęce alergie pokarmowe spowodowane najczęściej nietolerancją mleka.

Objawy skazy białkowej mogą obejmować zarówno objawy skórne (zaczerwienione, sączące, swędzące zmiany na buzi, nóżkach i rączkach lub nienaturalnie zarumienione "lakierowane" policzki), ale także objawy ze strony przewodu pokarmowego (kolki jelitowe, biegunki, częste ulewanie). Jest to zwykle spowodowane uczuleniem na białka mleka krowiego, ale także może być wywołane niektórymi "nielubianymi przez organizm dziecka" składnikami diety matki.

Te najczęściej uczulające określa się mianem "wielkiej ósemki", do której zalicza się: mleko krowie, jajka, ryby, skorupiaki, orzechy (w tym migdały i pistacje), orzeszki ziemne, soję, pszenicę. Dlatego też ważne jest, by matka dziecka - alergika karmiła je piersią co najmniej pół roku, gdyż pokarm matki jest, dla dziecka ze skazą białkową, najkorzystniejszy.

Ponadto, bardzo istotne, by matka przestrzegała tzw. diety eliminacyjnej (wykluczającej pokarmy, które mogą być przyczyną uczulenia maluszka).

Dziecko również powinno mieć dietę eliminacyjną. W celu ułożenia takiej diety dla dziecka należy skonsultować się z lekarzem specjalistą, by uniknąć niedoborów żywieniowych u malucha. Ponadto nowe produkty w diecie dziecka (szczególnie te podejrzewane o zdolności uczulające) należy wprowadzać pojedynczo, stosując kilkudniowe odstępy. Skaza białkowa zwykle samoistnie zanika przed 2 rokiem życia. Jednak, by oszczędzić dziecku przykrych i dokuczliwych dolegliwości obok diety eliminacyjnej zaleca się stosowanie mieszanek mlekozastępczych (hydrolizatów serwatkowych) - dostępne na receptę. Wśród nich godne polecenia są preparaty takie jak: ALFARE firmy Nestle oraz produkowane prze firmę Nutricia: Bebilon Pepti1, Bebilon Pepti2, Bebilon Pepti MCT; w Europie Zachodniej można spotkać preparat Pepti Junior (Nutricia), który jest identyczny ze składem Bebilon Pepti.

10. Czym jest zespól alergii jamy ustnej (OAS)?

Schorzenie to zostało dopiero niedawno poznane i opisane. Przebiega w dwóch etapach i składa się z pozornie odrębnych reakcji uczuleniowych, które tak naprawdę się krzyżują i wspólnie tworzą obraz choroby. Pierwszy etap polega na powstaniu uczulenia na pyłek rośliny (zwykle brzozy, leszczyny lub olchy). Zaś pełny obraz choroby rozwija się po kilku tygodniach, kiedy to choremu zaczynają szkodzić owoce i jarzyny - najpierw pojedyncze, potem coraz liczniejsze. Na tle istniejącej alergii wziewnej (pyłek) rozwija się alergia pokarmowa.

Głównym objawem zespołu alergii jamy ustnej jest pokrzywka kontaktowa jaka powstaje w miejscu, w którym alergen dotyka skóry. W przypadku owoców i jarzyn są to wargi i ręce. Bardzo szybko objawy przenoszą się na całą jamę ustna, także język, a czasami towarzyszą temu duszności. W naszej szerokości geograficznej najgorzej tolerowanym owocem jest jabłko, a także brzoskwinia. Na początku chory jest uczulony tylko na surowe owoce i jarzyny (objawy pojawiają się podczas dotykania, wąchania, jedzenia), zaś po pewnym czasie przykre objawy wywołują także gotowane. Związek pomiędzy alergią wziewną, a pokarmową w zespole alergii jamy ustnej wynika z faktu, iż niektóre białka obecne w pyłkach roślin są chemicznie zbliżone do alergenów pokarmowych w niektórych owocach i jarzynach.

11. Czy istnieje dobra profilaktyka przeciwalergiczna?

Najlepszą profilaktyką w momencie, gdy wiemy na co jesteśmy uczuleni jest unikanie alergenu. W przypadku, gdy mamy do czynienia z alergią pokarmową czy kontaktową nie jest to trudne. Sytuacja jest o wiele bardziej skomplikowana, jeżeli jesteśmy uczuleni np. na pyłki roślinne czy zarodniki grzybów.

Zaleca się, by w rodzinach, w których występuje skłonność do alergii unikać kontaktu z roztoczami kurzu domowego i alergenami zwierząt domowych, co dotyczy szczególnie małych dzieci. Ponadto warto pozbyć się tapicerowanych mebli, dywanów, a także klimatyzacji. Nie powinno się także trzymać zwierząt w domu. Oczywistym jest potrzeba częstej wymiany pościeli, odpowiedniej higieny osobistej oraz utrzymania czystości mieszkań.

Poza tym warto profilaktycznie zażywać preparaty cynku, który stymuluje naszą odporność także w walce z alergenami. W okresie pylenia roślin, na których pyłki jesteśmy uczuleni warto sięgnąć po wapno - najlepiej w połączeniu z cynkiem lub kwercetyną - w ten prosty sposób zapewnimy sobie gwarancję, że nawet, gdy pojawią się objawy alergii nie będą one intensywne. W przypadku skłonności do skórnych objawów alergicznych warto stosować kosmetyki do cery bardzo wrażliwej skłonnej do alergii jak np. A.T.W. terapie urody - Krem tłusty - żółtko roślinne, ALLERCO krem, kosmetyki z serii hipoalergicznej firmy AA lub FlosLek.

W przypadku uczulenia na roztocza warto zaopatrzyć się w specjalne preparaty bądź urządzenia służące do zwalczania roztoczy kurzu domowego, np. aerozol ALLERGOFF, Antyalergiczny wkład rozgrzewający UB 85 - połączenie prześcieradła z wkładem rozgrzewającym, który redukuje liczbę roztoczy dzięki odpowiedniej tkaninie, z jakiej wytworzone jest prześcieradło i podwyższonej temperaturze, Alertex - płyn roztoczobójczy do dywanów.

12. Co zażywać, gdy pojawią się objawy alergii?

Leczenie alergii jest wielokierunkowe. Alergolodzy stosują odpowiednio dobrane schematy leczenia z wykorzystaniem leków, z których większość jest jedynie dostępna na receptę. Jednak nie zawsze objawy alergii są na tyle nasilone, by istniała konieczność interwencji alergologa. Czasem wystarczy sięgnąć po skuteczne preparaty dostępne bez recepty. Spośród nich godne polecenia są:

Doustne leki na alergię zawierają:

cetyryzynę - Allertec WZF, Letizen, Cetalergin Ten, Alerzina, Amertil Bio, Zyrtec UCB czy wzbogacony o komponentę obkurczającą naczynia krwionośne (pseudoefedrynę)- Cirrus,
loratadynę - Aleric, Loratadyna galena, Loratan Pro, Loratan, Claritine SPE.

Leki zwężające naczynia krwionośne (stąd ich efekt przeciwobrzękowy oraz przeciwwysiękowy) dostępne w postaci kropli, kremów, żeli, maści (do oczu lub do nosa): Visine (modyfikacje preparatu - Visine classic, noc, zmęczone oczy, suche oczy, wrażliwe zmęczone oczy) Starazolin 0.05%, Starazolin hydrobalance lub hydrobalance one, Oculosan, Berberil - krople do oczu, Rhinophenazol, Betadrin - krople do nosa.

Preparaty miejscowe z glikokortykosteroidami: maść Hydrocort 0,5%, Hydrocortisonum krem 0,5%.

Preparaty wapnia i cynku - najlepiej sięgnąć po te kompleksowe, czyli np. wapno musujące z cynkiem i kwercetyną: Calcium Pliva z wit.C i cynkiem, Calcium Alergo plus, Calcium Duo Alergo + kwercetyna.

Preparaty oparte na naturalnych składnikach - jak np.LUFFA-DAGOMED ALERGIA, sok z NONI (stymuluje naszą odporność).

Preparaty wspomagające, np:

innowacyjny synbiotyk MULTILAC - zawierający szczepy pro biotyczne i nie wymaga przechowywania w lodówce, Dicoflor - probiotyk - obydwa preparaty zalecane w alergiach pokarmowych,
kosmetyki łagodzące skórne odczyny alergiczne, przyspieszające gojenie się suchej, łuszczącej skóry, znoszące uczucie bólu, pieczenia i swędzenia - np. emulsja Atopiclair.

W przypadku, gdy mimo kilkudniowego samoleczenia, objawy nie ustępują, należy udać się do lekarza alergologa.

13. O czym należy pamiętać zażywając leki przeciwalergiczne?

Leki stosowane w terapii alergii również mogą wywołać nadwrażliwość - wówczas należy je odstawić i skonsultować się z lekarzem.

Działania niepożądane stosowanych leków:

niektóre leki antyhistaminowe (np. klemastyna, difenhydramina, loaratadyna, cetyryzyna ) mogą powodować senność, obniżenie koncentracji, spowolnienie reakcji co uniemożliwia prowadzenie samochodu, czy wykonywanie pracy wymagającej skupienia czy pracy na wysokościach.

Leki obkurczające naczynia, stosowane miejscowo przez dłuższy niż zalecany okres czasu mogą wywołać anemizację naczyń (czyli zmniejszyć ilość krążącej w tych naczyniach krwi, co w efekcie może spowodować obumarcie tkanek).

Glikokortykosteroidy - powinny być stosowane tylko, gdy są niezbędne. Stosowane w wysokich dawkach lub podczas długotrwałej terapii mogą wywołać zaburzenia gospodarki hormonalnej.

Interakcje z innymi lekami, m.in. antybiotykami, lekami przeciwgrzybicznymi z uwagi na wspólny metabolizm wątrobowy, co może przyczynić się do nieskuteczności antybiotykoterapii lub wystąpienia nasilonych działań niepożądanych.

Odpowiednie zakończeniu terapii, tj. leki należy odstawiać stopniowo, by nie doszło:

w przypadku leków obkurczających naczynia krwionośne - do tzw. efektu z odbicia - czyli wystąpienia silniejszych objawów chorobowych niż przed rozpoczęciem terapii.

w przypadku glikokortykosteroidów - do zaburzeń hormonalnych czy obniżenia odporności.

Preparaty loratadyny oraz desloratadyny nie mogą być stosowane przez kobiety w ciąży oraz w okresie laktacji.

14. Jak rozpoznać na co jesteśmy uczuleni?

Najprostszym sposobem jest wnikliwa obserwacja - po jakich pokarmach, kosmetykach czy w okresie pylenia jakiej rośliny pojawiają się charakterystyczne objawy. Jednakże jedyną sprawdzoną metodą pozwalającą określić na jakie alergeny jesteśmy uczuleni są specjalistyczne testy alergologiczne obejmujące: testy skórne, badania krwi oraz testy prowokacyjne.

15. Czy można na zawsze uwolnić się od alergii?

Można, aczkolwiek nie zawsze i jest to bardzo trudne. Objawy alergii z wiekiem ulegają wygasaniu: czasem mogą zaniknąć samoistnie. Jeśli to możliwe powinno się wyeliminować lub maksymalnie ograniczyć kontakt z alergenem (co nie zawsze jest możliwe). Najskuteczniejszym i tak naprawdę jedynym przynoszącym efekty sposobem na pozbycie się alergii jest tzw. immunoterapia swoista, czyli odczulanie.

16. Czym jest odczulanie?

Odczulanie polega na podskórnym podawaniu rozcieńczonego roztworu alergenu. Zabieg jest wielokrotnie powtarzany, a stężenie substancji uczulającej jest zwiększane (w celu przyzwyczajenia organizmu do alergenu). Stosuje się odczulanie całoroczne bądź sezonowe z zastosowaniem odpowiednich przerw. W przededniu szczepienia podaje się lek przeciwhistaminowy, aby zmniejszyć obrzęk i zwiększyć skuteczność szczepionki. Schemat odczulania powtarza się przez 5 lat. Odczulanie prowadzą wyłącznie wykwalifikowani alergolodzy w odpowiednio wyposażonych gabinetach, sprawdzonymi, atestowanymi środkami i z należyta ostrożnością. Jednocześnie zabiegi wymagają znacznej dyscypliny ze strony pacjenta, który musi regularnie zgłaszać się celem podania kolejnej dawki.

17. Kiedy warto poddać się odczulaniu, a kiedy nie ma to sensu?

Aby odczulanie zadziałało nie można być uczulonym na więcej niż cztery alergeny. Gdy pacjent reaguje na wiele alergenów - odczulanie jest nieskuteczne. Im mniej substancji uczulających, tym efekt lepszy. Pacjent chcący się odczulać nie może cierpieć na żadną inną chorobę przewlekłą. Warto dodać, że odczula się pacjentów do 50 roku życia.

18. Kogo się nie odczula?

dzieci do 5 lat i dorosłych po 50 roku życia;
kobiet w ciąży, które chcą rozpocząć terapię (jednak, jeżeli kobieta rozpoczęła odczulanie przed zajściem w ciążę, wtedy nawet po zajściu w ciążę odczulanie może być kontynuowane);
osób z ostrym zapaleniem górnych dróg oddechowych, przewlekle chorych, np. na gruźlicę, reumatoidalne zapalenie stawów, nowotwory, z zaburzeniami odporności, niektórymi chorobami układu krążenia i tarczycy;
jeśli od innego szczepienia nie minęły 2 tygodnie;

19. Skąd alergia na słońce?

Alergia na słońce pojawia się wraz z nadejściem wiosny, kiedy pierwsze promienie słoneczne są bardzo intensywne, a skóra, po zimie, nie zdążyła się do nich jeszcze przyzwyczaić.

Alergia na słońce objawia się w postaci drobnej, swędzącej wysypki(która może pozostawiać przebarwienia na skórze) i zaczerwienienia skóry (tzw. rumień, który samoistnie zniknie). Niekiedy może ona przyjmować postać swędzących pęcherzyków, opuchlizny, łuszczącej się skóry. Zmiany te najczęściej są zlokalizowane na odsłoniętej partii ciała. To, gdzie pojawią się objawy uczulenia na słońce uzależnione jest od długości fali światła i czasu ekspozycji na słońce.

Czasami zmianom na skórze towarzyszą objawy ogólne takie jak ból głowy, nudności, uczucie rozbicia, wymioty, biegunka. Za przykre objawy nie są odpowiedzialne same promienie słoneczne, ale ich połączenie z pewnymi substancjami w naszym organizmie (np. lekami, ich metabolitami czy substancjami zapachowymi aplikowanymi na skórę).

Alergia na słońce może powstać na drodze:

reakcji fototoksycznej - polegającej na tym, że dana substancja podwyższa wrażliwość naszej skóry na promieniowanie słoneczne;
reakcji fotoalergicznej - w której angażowany jest układ odpornościowy bez udziału substancji uwrażliwiającej.

W obydwu przypadkach objawy są takie same - w postaci swędzących zmian wypryskowych.

20. Jakie substancje mogą nas uwrażliwić na słońce? Co ma działanie fotouczulające?

Pewne substancje uwrażliwiające na promienie słoneczne są stosowane w kosmetyce "celowo" - oznacza to, że mają za zadanie przyspieszać opalanie. Należą do nich m.in. beta - karoten, wyciąg z orzecha włoskiego, L-tyrozyna. Jednakże istnieją również pewne związki chemiczne obecne w warzywach, owocach, ziołach, a nawet lekach, których działanie fotouczulające nie jest pożądane.

Działanie uczulające na słońce mają:

leki m.in. niektóre antybiotyki, tj. tetracykliny oraz fluorochinolony, sulfonamidy, leki antykoncepcyjne, przeciwdepresyjne, przeciwbólowe, hormonalne - stosowane w hormonalnej terapii zastępczej, przeciwgrzybiczne, przeciwłupieżowe oraz przeciwtrądzikowe - te produkowane na bazie dziegciu,
niektóre zioła np. dziurawiec, ruta,
niektóre warzywa np. seler,
pewne dodatkowe substancje (najczęściej zapachowe) stosowane w kosmetyce, np. olejek bergamotowy, piżmo.

Patrycja Jankowska

konsultacja mgr farm. Aleksandra Uruszczak