Czystek – właściwości
Czystek (Cistus sp.) to roślina należąca do rodziny czystkowatych, wśród której wyróżnia się około 20 gatunków. Największą popularnością ze względu na prozdrowotne właściwości cieszy się czystek szary (Cistus incanus L.), znany również jako czystek siwy lub skalna róża. Naturalnie rośnie w krajach basenu Morza Śródziemnomorskiego – Francji, Albanii, Grecji, Libanie, Maroku, Syrii, Włoszech, Turcji, na Wyspach Kanaryjskich i w północnej Afryce. Lubi ubogie, suche, kamieniste, najczęściej wapienne, podłoża, gdzie tworzy gęste zarośla.Czystek jest bogaty w związki biologicznie czynne. Charakteryzuje się wysoką zawartością substancji przeciwutleniających (mirycetyna, kwercetyna, kwas galusowy, elagowy, katechina, rutyna, procyjanidyna, kwas rozmarynowy, kwas ferulowy, galokatechina i tylirozyd). Współczesne warunki środowiskowe sprzyjają powstawaniu reaktywnych form tlenu, które działają szkodliwe na organizm. Przeciwutleniacze usuwają nadmiar wolnych rodników, przez co przeciwdziałają rozwojowi wielu chorób. Zwiększają biodostępność tlenku azotu oraz aktywują enzymy ochronne. Działają przeciwutleniająco, przeciwzakrzepowo i przeciwzapalnie. Oprócz tego chronią naczynia krwionośne i hamują utlenianie lipoprotein LDL, tzw. złego cholesterolu.
Liście czystka zawierają olejki eteryczne, wśród których w największych ilościach występują seskwiterpeny i diterpeny. Zarówno w liściach, jak i łodygach występuje brązowa żywica, która składa się z terpenów.
Czystek – na co pomaga?
Czystek wykazuje wielokierunkowe działanie na organizm. Dzięki wysokiej zawartości związków przeciwutleniających przeciwdziała rozwojowi chorób związanych ze stresem oksydacyjnym, schorzeń układu krążenia – miażdżycy, choroby niedokrwiennej serca, zawału mięśnia sercowego, a nawet nowotworów. Ponadto spowalnia procesy starzenia się organizmu. Podczas eksperymentów potwierdzono jego silne działanie antyoksydacyjne. Zaobserwowano bowiem, że czystek powoduje zmniejszenie utleniania lipidów, ochronę DNA oraz spadek stężenia wolnych rodników.W medycynie ludowej czystek stosowany był do leczenia ran i skaleczeń. Popularne w Turcji ziele czystka było i jest używane w stanach zapalnych nerek, w chorobach skóry oraz przy reumatyzmie. Jest ceniony także za właściwości przeciwbiegunkowe, przeciwwrzodowe oraz przyspieszające gojenie się ran. Wszystkie powyższe właściwości czystka mają poparcie w badaniach naukowych. W Europie jest rekomendowany jako skuteczny środek przeciwwirusowy, przeciwbakteryjny, przeciwgrzybiczy, a także poprawiający odporność organizmu. W Polsce polecany szczególnie osobom cierpiącym na nadciśnienie, cukrzycę oraz chorobę Alzheimera.
Działanie przeciwwirusowe zostało zaobserwowane podczas badań na wirusie HIV. Mechanizm ten polega na blokowaniu przyłączania się wirusa do komórek gospodarza. Kolejne badania in vitro oraz te wykonywane na modelu zwierzęcym wykazały, że czystek zapobiega również zakażeniom wirusa ptasiej grypy i świńskiej grypy. Dlatego w trakcie zachorowania na grypę rekomenduje się profilaktyczne spożywanie naparów z tego ziela.
Ponadto czystek znajduje zastosowanie w leczeniu infekcji górnych dróg oddechowych, co potwierdziły badania Kalusa i wsp., w których porównywano jego skuteczność z grupą placebo. U chorych stosujących napar z czystka obserwowano znacznie krótszy czas trwania infekcji oraz złagodzenie dolegliwości. Ponadto zauważono również istotne obniżenie białka C-reaktywnego we krwi, markera stanu zapalnego w organizmie.
Czystek – jaki wybrać?
W sklepach można spotkać czystek w różnej formie – suszu z liści lub łodyg, kapsułek zawierających ekstrakt, mieszanek ziołowych, różnego rodzaju herbat oraz kremów i maści przeznaczonych do stosowania zewnętrznego. Dostępne w Polsce produkty zawierające czystek pochodzą z importu lub są produkowane z suszu sprowadzanego z Turcji, Albanii i Grecji.Największą popularnością cieszą się herbatki z dodatkiem tego ziela. Niewątpliwie najlepszą i przede wszystkim najbardziej naturalną formą czystka jest susz z jego liści. Liście bowiem są źródłem nie tylko związków przeciwutleniających, ale również olejków eterycznych i żywic, które wzmacniają korzystne właściwości ziela. Dobrze zaparzony gwarantuje dostarczenie organizmowi cennych antyoksydantów bez sztucznych substancji wiążących, jak to ma miejsce w przypadku kremów czy kapsułek.
Czystek – jak parzyć?
Do bogatego składu i prozdrowotnego działania na organizm czystka siwego nie ma wątpliwości. Jednak aby zachować jak najwięcej cennych substancji, należy właściwie zaparzyć susz. Badania Riehle i wsp. wykazały nie tylko wysoką zawartość kwasów fenolowych i flawonoidów w naparze czystka, ale również potwierdziły, jak istotne jest właściwe zaparzenie ziela. Podczas eksperymentu zaobserwowano, że największe ilości antyoksydantów występują w naparze parzonym 1 godzinę w stałej temperaturze 95°C. Oprócz temperatury i czasu bardzo ważna jest również twardość wody. Woda powinna być niskozmineralizowana, ponieważ składniki mineralne obniżają właściwości przeciwutleniające ziela przez tworzenie kompleksów z antyoksydantami.Producenci preparatów zawierających susz czystka podają instrukcję zaparzania na opakowaniu produktu, które najczęściej wynosi 5 minut. Jednak znacznie wyższe stężenie substancji przeciwutleniających uzyskuje się podczas parzenia suszu około 20 minut przy zachowaniu stałej temperatury 95°C.
Czystek – skutki uboczne
Do tej pory nie odnotowano żadnych skutków ubocznych z powodu suplementowania czystka. Nie ma zatem przeciwwskazań do picia jego naparów. Ze względu na zbyt małą ilość badań kobiety w ciąży i karmiące piersią nie powinny spożywać czystka siwego.Podsumowanie
Wśród rodziny czystkowatych największe znaczenie w farmakologii i ziołolecznictwie ma czystek szary. Rosnąca popularność czystka związana jest z jego zdrowotnym wpływem na organizm, który ma uzasadnienie w wielu badaniach naukowych. Napar z czystka wykazuje wiele korzystnych właściwości, m.in. przeciwwirusowe, przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, przeciwnowotworowe oraz przeciwutleniające. Najlepiej wybierać czystek w formie suszu z jego liści. Warto włączyć go do codziennego jadłospisu i pamiętać o właściwym zaparzaniu.Angelika Skowron
Dietetyk
Bibliografia:
Droebner K. et al., The polyphenol rich plant extract CYSTUS052 is highly effective against H5N1 and pandemic H1N1v influenza A viruses, „Influenza and Other Respiratory Viruses” 2011, 5, 230–251.
Ekiert K., Dochniak M., Superfoods – idealne uzupełnienie diety czy zbędny dodatek?, „Pielęgniarstwo i Zdrowie Publiczne” 2015, 5(4), 401–408.
Kalus U. et al., Cistus incanus (CYSTUS052) for treating patients with infection of the upper respiratory tract. A prospective, randomized, placebo-controlled clinical study, „Antiviral Research” 2009, 84, 267–271.
Kargulewicz A., Czystek – prawdziwa „bomba” witalna, „Food Forum” 2017, 1(17), 24–27.
Kubica P. et al., Gatunki rodzaju Cistus sp. – taksonomia, występowanie, skład chemiczny, aplikacje terapeutyczne i badania biotechnologiczne, „Postępy Fitoterapii” 2016, 3, 179–188.
Rebensburg S. et al., Potent in vitro antiviral activity of Cistus incanus extract against HIV and Filoviruses targets viral envelope proteins, „Scientific Reports” 2016, 6, e20394.
Riehle P., Vollmer M., Rohn S., Phenolic compounds in Cistus incanus herbal infusions –Antioxidant capacity and thermal stability during the brewing proces, „Food Research International” 2013, 53, 891–899.
