Hirsutyzm – przyczyny i objawy
Hirsutyzm objawia się występowaniem u kobiet grubych i ciemnych włosów w miejscach typowych dla mężczyzn (owłosienie typu męskiego). Przyczyn hirsutyzmu może być bardzo wiele. W celu lepszego zrozumienia patogenezy tego zaburzenia niezbędne jest zapoznanie się z mechanizmem działania hormonów androgenowych.Jest to grupa steroidowych hormonów syntetyzowanych przez jądra, jajniki i nadnercza. Wśród nich wyróżnia się inkrety płciowe takie jak testosteron i estrogeny, a także aldosteron oraz kortyzol. Występują one zarówno w organizmie mężczyzn, gdzie spełniają szereg różnych funkcji, jak i kobiet, gdzie z kolei ich fizjologiczne znaczenie jest trudne do ustalenia, przy czym przypisuje się im przede wszystkim działanie anaboliczne na tkankę mięśniową czy udział w metabolizmie tkanki kostnej. W ustroju mężczyzn przewagę biologiczną ma testosteron, natomiast u kobiet estrogeny.
Problem hirsutyzmu pojawia się w momencie, gdy równowaga ta zostaje zachwiana, w wyniku czego dochodzi do hiperandrogenizmu. Schorzenie to może objawiać się nie tylko nadmiernym owłosieniem typu męskiego występującym u kobiet, ale także między innymi trądzikiem, łysieniem typu męskiego, obniżeniem tonu głosu czy zaburzeniami miesiączkowania. Hiperandrogenizm, a tym samym współwystępujący z nim hirsutyzm mogą mieć pochodzenie jajnikowe oraz nadnerczowe.
Do grupy przyczyn hiperandrogenizmu o podłożu nadnerczowym zalicza się na przykład wrodzony przerost nadnerczy czy guzki nadnerczy produkujące hormony. Natomiast wśród przyczyn hiperandrogenizmu pochodzenia jajnikowego wyróżnia się przede wszystkim: zespół policystycznych jajników (PCOS), gdzie hirsutyzm obserwuje się u ponad 70% chorych, endokrynnie czynne guzki produkujące hormony (rzadko) oraz tak zwaną hipertekozę, czyli przerost komórek osłonki jajników.
Co więcej, nadmierne owłosienie typu męskiego można zaobserwować także u niektórych kobiet z hiperprolaktynemią czy będących w okresie pomenopauzalnym, kiedy to dochodzi do gwałtownego spadku hormonów żeńskich (estrogenów), co skutkować może zaburzeniem równowagi hormonalnej.
Hirsutyzm wcale nie musi współistnieć z jednostkami chorobowymi. Może on występować także jako samodzielne, wrodzone zaburzenie endokrynologiczne. Jest tak w przypadku hirsutyzmu idiopatycznego. Powstaje on na skutek miejscowego wzrostu aktywności androgenów, najczęściej w okolicy mieszków włosowych. Wówczas nie obserwuje się uogólnionego wzrostu androgenów w ustroju.
Hirsutyzm – diagnozowanie
Najczęstszym narzędziem wykorzystywanym do oceny nasilenia hirsutyzmu jest tak zwana skala Ferrimana i Gallweya. Polega ona na ocenie stopnia owłosienia w dziewięciu punktach kobiecego ciała, jak:- górna warga,
- podbródek,
- okolice brodawek sutkowych,
- kark,
- okolica lędźwiowa,
- górna część brzucha,
- dolna część brzucha,
- ramiona,
- uda.
Intensywność oraz stopień nasilenia zmian ocenia się w skali od zera (brak owłosienia) do czterech (gęste owłosienie). Hirsutyzm definiujemy wówczas, gdy uzyskany wynik wynosi osiem lub więcej punktów i wtedy też podejmuje się dalszą diagnostykę mającą na celu odnalezienie przyczyny tego zaburzenia.
Hirsutyzm – leczenie
Po zdiagnozowaniu hirsutyzmu dalsza interwencja medyczna może przybrać różne drogi w zależności od przyczyny zaburzenia. W przypadku gdy nieprawidłowości spowodowane zostały zachwianiem gospodarki hormonalnej, terapia może obejmować podaż indywidualnie dobranych przez lekarza preparatów hormonalnych lub doustnych środków antykoncepcyjnych. Natomiast jeżeli nadmierne owłosienie typu męskiego powstało na skutek działania guzów hormonalnie czynnych, wtedy niezbędne jest włączenie leczenia chirurgicznego, mającego na celu usunięcie patologicznej zmiany.Oprócz farmakoterapii oraz leczenia chirurgicznego kobiety cierpiące z powodu hirsutyzmu bezwzględnie powinny zostać objęte wsparciem psychologicznym. Owłosieniu typu męskiego bardzo często towarzyszą stany lękowe, chwiejność emocjonalna czy zaburzenia nastroju. Poczucie braku atrakcyjności i brak samoakceptacji pociąga za sobą szereg konsekwencji – spadek jakości życia, brak czerpania z niego przyjemności, izolacja społeczna, lęk przed współżyciem bądź całkowita niemożność podjęcia tego rodzaju aktywności, a nawet myśli samobójcze.
Hirsutyzm – alternatywne sposoby walki
Alternatywą dla kobiet cierpiących na hirsutyzm jest depilacja laserowa. Szeroki zakres usług kosmetologicznych w tej dziedzinie obejmuje m.in.:- laser – istnieje wiele rodzajów laserów, które różnią się między sobą głównie długością fali emitowanego światła. Mechanizm ich działania polega na trwałym usunięciu włosów poprzez zniszczenie zawartej w nich melaniny. W celu osiągnięcia najlepszego efektu zabieg należy regularnie powtarzać;
- IPL – wykazuje podobne efekty jak laser, jednak różni się od niego szerokością rozproszenia światła;
- terapię fotodynamiczną – początkowo stosowaną w leczeniu złośliwych nowotworów skóry, obecnie wykorzystywaną także w kosmetologii jako narzędzie do usuwania niechcianego owłosienia;
- elektroepilację – metodę usuwania owłosienia przy użyciu prądu;
- terapię ultradźwiękową.
W walce z hirsutyzmem może pomóc także właściwe odżywianie. Nie od dziś wiadomo, że to, co znajduje się na naszym talerzu, wpływa na naszą kondycję zdrowotną. W owłosieniu typu męskiego współwystępującym z zespołem policystycznych jajników ważne jest, by przestrzegać zaleceń dietetycznych ustalonych specjalnie dla tej jednostki chorobowej. Jednak w przypadku hirsutyzmu idiopatycznego, hiperandrogenizmu czy hirsutyzmu współistniejącego z zespołem policystycznych jajników warto uwzględnić w menu kilka ziół, które skutecznie pomogą obniżyć poziom androgenów męskich. Należą do nich:
- majeranek ogrodowy – wykazuje on różnorakie działanie na nasz organizm, jednak badania wykazały, że picie naparu z majeranku dwa razy na dobę przez okres miesiąca zmniejsza poziom insuliny na czczo oraz DHEA-S – prekursora testosteronu;
- mięta pieprzowa i mięta zielona – wspomagają procesy trawienia, działają przeciwbakteryjnie, przeciwskurczowo i uspokajająco. Jednak co ważne, picie herbaty z mięty zielonej dwa razy dziennie przez pięć dni w pierwszej fazie cyklu obniża poziom androgenów. Natomiast herbata z mięty pieprzowej spożywana przez miesiąc w takich samych ilościach jak herbata z mięty zielonej obniża wolny i całkowity testosteron oraz zwiększa poziom LH i FSH;
- maca – wspomaga pracę nadnerczy, przysadki mózgowej i tarczycy. Badania wykazały także, że reguluje ona produkcję takich hormonów jak testosteron, progesteron i estrogeny. Stosowanie maca przez cztery do pięciu miesięcy może zmniejszyć nadmierne owłosienie;
- palma sabałowa – roślina ta skutecznie obniża poziom enzymu powodującego przekształcanie testosteronu w inną formę, dzięki czemu wykazuje działanie antyandrogenowe;
- lukrecja i piwonia – badania wykazują, że 24-tygodniowa terapia z zastosowaniem niniejszych ziół skutecznie obniża poziom testosteronu w surowicy oraz wpływa na stosunek LH : FSH.
Hirsutyzm to jedno z tych zaburzeń, które dotyczy wyłącznie kobiet. Niewątpliwie stanowi on duży problem dla każdej z nich. Jak większość zaburzeń hormonalnych jest on także nie lada wyzwaniem dla terapeutów. Niezmiernie ważne jest, by kobietom, u których występuje hirsutyzm, przedstawić wszystkie dostępne formy pomocy. Bardzo istotne jest, aby podczas farmakoterapii nie zapominać również o wsparciu psychologicznym oraz alternatywnych metodach walki z tym zaburzeniem, których zresztą jest całkiem sporo.
mgr Agnieszka Rząsa
Dietetyk kliniczny
Bibliografia
Kurek G., Babiarczyk B., Problemy bio-psycho-społeczne kobiet w wieku rozrodczym z zespołem policystycznych jajników, „Polski Przegląd Nauk o Zdrowiu” 2017, 1(50), 7–15.
Domagała K., Hirsutyzm w zespole policystycznych jajników. Sposoby leczenia oraz kosmetologiczne możliwości terapii, Problemy nauk medycznych i nauk o zdrowiu, pod red. Pujer K., Wrocław 2017, 27–35.
Lamer-Zarawska E., Kowal-Gierczak B., Niedworok J., Fitoterapia i leki roślinne, Warszawa 2017, 297.
Haj-Husein I., Tukan S., Alkazaleh F., The effect of marjoram (Origanum majorana) tea on the hormonal profile of women with polycystic ovary syndrome: a randomised controlled pilot study, „Journal of Human Nutrition and Dietetics” 2016, 29(1), 105–111.
Mrozińska S. et al., Hiperandrogenemia pochodzenia jajnikowego u kobiet po menopauzie z towarzyszącym gruczolakiem nadnerczy – opis przypadku, „Przegląd Lekarski” 2015, 72(7), 387–390.
Wierucka-Rybak M., Wpływ androgenów na organizm i skórę kobiet, „Polish Journal of Cosmetology” 2015, 16(3), 220–225.
Dording M.C. et al., A Double-Blind Placebo-Controlled Trial of Maca Root as Treatment for Antidepressant-Induced Sexual Dysfunction in Women, „Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine” 2015, 1–9.
Gonzales G.F. et al., Maca (Lepidium meyenii Walp), a review of its biological properties, „Revista Peruana de Medicina Experimental y Salud Pública” 2014, 31(1), 100–110.
Nowotnik A., Wielowymiarowość doświadczenia zespołu policystycznych jajników w wieku rozrodczym – przegląd badań, „Nowiny Lekarskie” 2012, 81(3), 268–272.
Grant P., Ramasamy S., An Update on Plant Derived Anti-Androgens, „International Journal of Endocrinology and Metabolism” 2012, 10(2), 497–502.
Newerli-Guz J., Przeciwutleniające właściwości majeranku ogrodowego Origanum Majorana L., „Problemy Higieny i Epidemiologii” 2012, 93(4), 834–837.
Grant P., Spearmint herbal tea has significant anti-androgen effects in polycystic ovarian syndrome. a randomized controlled trial, „Phytotherapy Research” 2010, 24(2), 186–188.
Bumbuliene Ż., Alisauskas J., Diagnostyka i leczenie hirsutyzmu u dziewcząt, „Phytotherapy Research” 2009, 80, 374–378.
Akdogan M. et al., Effect of spearmint (Mentha spicata Labiatae) teas on androgen levels in women with hirsutism, „Phytotherapy Research” 2007, 21(5), 444–447.