Czym jest konflikt serologiczny?

Aby najlepiej zrozumieć czym jest konflikt serologiczny - należy przyswoić sobie pewne mechanizmy zachodzące we krwi.

Każdy z nas czymś się charakteryzuje: jeden ma mały nos, i zielone oczy, drugi duży nos a oczy znów piwne. Jedni są blondynami inni brunetami, itd., itd. Różnimy się cechami widocznymi na zewnątrz. Nie każdy może jednak zdaje sobie sprawę, że mamy wiele indywidualnych cech wewnątrz naszego ciała. Skupmy się na tym co jest związane z konfliktem serologicznym, a mianowicie krwi - a dokładniej - na erytrocytach.

Erytrocyty, czyli czerwone ciałka krwi, to elementy odpowiedzialne za przenoszenie tlenu po całym organizmie. Wszystkie erytrocyty danej osoby, są identyczne pod względem pewnych cech. Spotkali się na pewno państwo z pojęciem: grupa krwi. Otóż grupy krwi: A, B, AB, O - to nic innego jak odzwierciedlenie tychże cech czerwonych krwinek. Spróbujmy wytłumaczyć to prostym przykładem: jeżeli ktoś ma bardzo jasne włosy - to mówimy, że jest blondynem. Jeżeli czerwona krwinka - ma na swej powierzchni tylko tzw. antygen A, to znaczy, że krew danej osoby ma grupę krwi A. Jeżeli tylko antygen B - krew ma grupę B. Jeżeli oba naraz - wtedy dana osoba ma grupę krwi AB, a jeżeli na czerwonych krwinkach nie ma żadnego antygenu - wtedy krew ma grupę 0.

Wiadomo, że osobie z grupą krwi A, należy w razie potrzeby przetoczyć krew o tej samej grupie. Dlaczego? Osoba, której erytrocyty mają antygen A, produkuje przeciwciała przeciwko grupie krwi B. To tak jakby blondyni byli bez wyjątku negatywnie nastawieni do brunetów, i bili ich za każdym razem, gdyby znaleźli się w ich pobliżu. Tak właśnie zachowują się elementy wchodzące w skład krwi- starają się wyeliminować wszystko to co wygląda inaczej i jest im nieznane. I właśnie na takim tle może dojść do konfliktu serologicznego pomiędzy krwią matki a krwią dziecka.

Na pewno doskonale zdają sobie państwo sprawę, że krew poza grupą główną, czyli: A, B, itd. określana jest jeszcze przez tzw. czynnik Rh. Nie wgłębiając się w zagadnienie - określmy czynnik Rh, jako jeszcze jedną z cech erytrocytów. Przy czym erytrocyty mogą mieć czynnik Rh: mówimy wtedy o Rh+, lub nie (co analogicznie określa się mianem Rh-).

85% ludzi ma na swoich krwinkach czynnik Rh. Problem zaczyna się w momencie, gdy przyszła mama czynnika Rh nie posiada, czyli jej krew jest oznaczana jako Rh-, natomiast spodziewane dziecko jest Rh+ (bo dziedziczy tę cechę po ojcu). Należy tutaj nadmienić, że dziecko z pierwszej ciąży (jeżeli tylko matka wcześniej nie poroniła) nie jest narażone na skutki niezgodności serologicznej. Dlaczego? W czasie I ciąży dochodzi do immunizacji matki Rh-. Co to oznacza? W normalnych warunkach, w czasie przebiegu ciąży krew matki nie miesza się z krwią dziecka. Jednak w czasie porodu (poronienia, zabiegów wewnątrzmacicznych, odklejenia łożyska) może dojść do takiego kontaktu. Co się wtedy dzieje? Niektóre składniki krwi matki "widząc" czynnik Rh dziecka (przypominam, że dziecko ma krew Rh+) uznają go za coś obcego - intruza, niczym wirusa lub bakterię i zaczynają produkować przeciwciała przeciw czynnikowi Rh. Jest to typowe wytworzenie pamięci immunologicznej. Wszystko to po to, by w razie kolejnego kontaktu z tym "intruzem" móc natychmiast zareagować i wyeliminować go. Gdy nie zostaną podjęte działania ochronne, taki scenariusz może mieć miejsce przy kolejnej ciąży. Jeżeli kolejne dziecko będzie mieć czynnik Rh+, przeciwciała z krwi matki (przeciwciała IgG) przenikną przez barierę łożyskową i zaczną zwalczać "intruza", czyli zaczną niszczyć czerwone ciałka krwi dziecka.

Jeżeli doszło do rozwoju konfliktu serologicznego - u dziecka rozwija się choroba hemolityczna noworodków (łac. Morbus haemolyticus neonatorum), o różnym, często bardzo ciężkim przebiegu. Należy wspomnieć w tym miejscu, że konsekwencje konfliktu serologicznego dotykają tylko dziecka. Matka pozostaje zdrowa.

Choroba hemolityczna może mieć różnoraki przebieg:

• Uogólniony obrzęk płodu - ta postać kliniczna ma zazwyczaj najcięższy przebieg. W jej wyniku może dojść do obumarcia płodu, lub śmierci noworodka niedługo po porodzie. U dziecka obserwuje się obrzęk całego ciała, powiększenie wątroby i śledziony, rozwija się niewydolność krążenia oraz stwierdza się zbyt niski poziom białek i potasu.
• Ciężka żółtaczka hemolityczna - w przypadku tej postaci klinicznej noworodek rodzi się z objawami żółtaczki. Jeżeli nie zastosuje się odpowiedniego leczenia u noworodka może dojść nawet do uszkodzenia mózgu.
• Ciężka niedokrwistość (anemia) noworodków - anemia ta może rozwinąć się nawet kilka tygodni po urodzeniu (mówimy wtedy o postaci lżejszej). W cięższych przypadkach dziecko rodzi się blade, z powiększoną wątrobą, śledzioną oraz z różnymi obrzękami.

Przede wszystkim należy mieć świadomość istnienia takiego niebezpieczeństwa. Szczególnie powinny o tym pamiętać kobiety o grupie krwi Rh-. Należy zgłosić lekarzowi prowadzącemu o możliwości wystąpienia problemu. Z resztą - znając grupę krwi pacjentki lekarz będzie mieć tego świadomość. To tylko lekarz może podjąć odpowiednie działania. W czasie trwania ciąży polegają one na kontroli poziomu przeciwciał przeciwerytrocytarnych matki - u wszystkich kobiet do 12 tygodnia ciąży, a u kobiet Rh- również w kolejnych tygodniach. Ponadto ciągłej obserwacji poddawany jest płód - w celu wykluczenia ewentualnych zmian (hemolizy, powiększenia wątroby, śledziony, itp.). Po szczęśliwym rozwiązaniu każdej ciąży (również po poronieniu, zabiegach wewnątrzmacicznych, i innych), w pierwszej dobie po urodzeniu dziecka matka z grupą krwi Rh-, dostaje przeciwciało anty-D. Czyli czynnik skierowany przeciw przeciwciałom IgD. W ten sposób w ciele matki nie będzie przeciwciał skierowanych przeciw czynnikowi Rh, i przy następnej ciąży dziecko będzie bezpieczne. To postępowanie profilaktyczne daje skuteczność w 97 %.

Po za bardzo niebezpieczną niezgodnością serologiczną w obrębie układu Rh może wystąpić również niezgodność w obrębie grup głównych krwi - czyli ABO. Jest to niezgodność mniej niebezpieczna i rzadziej występująca. U ok. 20 - 25 % ciąż stwierdza się taką niezgodność, z czego u 10% występuje konflikt serologiczny. Konflikt ten ma łagodniejszy przebieg. Głównymi objawami zaistniałego konfliktu serologicznego u dziecka są: nasilona żółtaczka w 1 lub 2 dobie życia dziecka oraz niedokrwistość dziecka. Bardzo rzadko może dojść do obrzęku uogólnionego. W przypadku tego konfliktu pierwsze dziecko również jest narażone.

Każda kobieta o krwi Rh- starająca się o dziecko musi mieć świadomość możliwości zaistnienia konfliktu serologicznego. Mając na uwadze zdrowie swoich przyszłych dzieci nie bójmy się pytać lekarza o możliwość wystąpienia niezgodności serologicznej. Lekarz podejmując właściwe decyzje pomoże uchronić dziecko od niebezpiecznych następstw tej choroby.