Leki i suplementy w okresie ciąży i laktacji

Które preparaty możemy bezpiecznie stosować u kobiet ciężarnych i karmiących piersią?

Skąd wiadomo, że lek przyjmowany przez matkę nie zaszkodzi dziecku?

Każdy lek sprzedawany posiada jedną z kategorii bezpieczeństwa stosowania w okresie ciąży, nadaną mu przez Amerykańską Agencję Leków i Żywności (FDA). Kategoria ta pozwala określić stopień ryzyka przyjmowania danego preparatu oraz jego możliwy szkodliwy wpływ na dziecko. Informacje o kategorii znajdują się na ulotkach leków.

Na podstawie danych z Centrum Informacji o Leku.

Kategoria A

To leki, które były badane u kobiet w ciąży i nie wykazały szkodliwego działania na płód.

Preparaty ziołowe: Urosept, Neospasmina, Pyrosal, Fitolizyna, Alitol, Hedelix, syrop Prawoślazowy
Preparaty witaminowe (niektóre witaminy z grupy B, kwas foliowy) i Preparaty magnezowo-wapniowe (np. Asmag)
Preparaty zobojętniające wapniowo-magnezowe (np. Rennie)
leki homeopatyczne

Kategoria B

Leki, z którymi wykonane eksperymenty na zwierzętach nie wykazały szkodliwego działania na płód, nie wykonano jednak badań kontrolnych u kobiet w ciąży,

lub

Leki których szkodliwe działanie na płód zostało stwierdzone na zwierzętach, lecz nie znalazło potwierdzenia u kobiet w ciąży.

leki przeciwbólowe np. ibuprofen (Nurofen, Advil), ketoprofen (Profenid, Ketonal);
antybiotyki np. amoksycylina (Amotaks, Duomox, Ospamox)
leki stosowane w chorobach układu oddechowego: ambroksol (Mucosolvan, Deflegmin), bromheksyna (Flegamina), acetylocysteina (ACC, Fluimucil);
leki p/alergiczne: klemastyna, loratadyna (Claritine),
leki w nadciśnieniu np. metyldopa (Dopegyt)
leki w schorzeniach przewodu pokarmowego: cymetydyna (Altramet), sukralfat (Ulgastran, Venter), loperamid (Laremid)

Kategoria C

Badania na zwierzętach wykazały działania niepożądane leków na płód lecz brak jest odpowiednich i kontrolowanych badań u kobiet ciężarnych

lub

Leki z którymi nie przeprowadzono wystarczających badań na zwierzętach i brak odpowiednich i kontrolowanych badań u kobiet ciężarnych.

Leki te można stosować tylko w przypadkach , gdy korzyść wynikająca ze stosowania ich u matki przewyższa ryzyko niepożądanego działania u płodu.

leki p/bólowe: kwas acetylosalicylowy (Aspirin, Polopiryna, Upsarin) - I i II trymestr, tramadol (Tramal), Pyralgina
leki przeciwwirusowe: acyklowir (Zovirax, Antivir, Heviran). Leki przeciwgrzybicze: ketokonazol (Nizoral) i przeciwbakteryjne (Klacid, Fromilid, Biseptol, Bactrim, Cipronex, Nolicin)
leki stosowane w chorobach układu oddechowego: dekstrometorfan (Acodin), gwajafenezyna (Guajazyl, Robitussin), fenylefryna (Coldrex, Rhinopront), teofilina (Euphyllin, Theospirex), nafazolina (Rhinazin, Sulfarinol), oksymetazolina (Acatar, Nasivin, Oxalin, Resoxym), tetryzolina (Tyzine, Visine)
leki przeciwalergiczne: antazolina (Phenazolinum), astemizol, chlorfeniramina (Tabcin)
leki w nadciśnieniu np. amlodypina (Amlopin, Amlozek, Norvasc)
leki w schorzeniach przewodu pokarmowego: omeprazol (Losec, Polprazol, Gasec)
witaminy A, D, B12, żelazo

Kategoria D

Odpowiednie i kontrolowane badania lub obserwacje wykazały, że leki te podawane w okresie ciąży stanowią zagrożenie dla płodu.

Leki z tej kategorii można stosować u kobiet w ciąży w stanach zagrażających życiu matki i tylko w przypadkach gdy leki kategorii A,B, C nie mogą być zastosowane lub są nieskuteczne.

leki przeciwbakteryjne chloramfenikol (Detreomycyna), doksycyklina
leki uspokajające i nasenne: lorazepam (Lorafen), klonazepam, diazepam (Relanium), haloperidol
leki w schorzeniach układu krwionośnego: acenokumarol, enalapryl (Enarenal, Mapryl, Enap), amiodaron, azatiopryna
leki przeciwpadaczkowe: fenytoina, kwas walproinowy (Convulex, Depakine)
leki przeciwnowotworowe: cyklofosfamid, , fluorouracyl

Kategoria X

Leki o udowodnionym działaniu szkodliwym na płód.

Stosowanie tych leków jest bezwzględnie przeciwwskazane u kobiet w ciąży lub kobiet które mogą i chcą zajść w ciąże.

leki uspokajające i nasenne: estazolam, temazepam (Signopam)
leki przeciwnowotworowe: metotreksat
leki przeciwtarczycowe: metylotiouracyl
pochodne witaminy A

Czy stosowanie leku z kategorii innej niż A jest niewskazane w ciąży?

Istnieją choroby przewlekłe (takie jak padaczka, nadciśnienie, astma), w których przepisane pacjentkom leki mają kategorię inną niż A. Jednak odstawienie leków w przypadku tego typu schorzeń może okazać się bardziej niebezpieczne dla życia nienarodzonego dziecka, niż sam preparat. Dlatego też u pań chorujących na choroby przewlekle decyzja o ciąży powinna być świadomą decyzją, którą poprzedzi dyskusja z lekarzem na temat zagrożeń i możliwych problemów podczas ciąży. W przypadku niektórych chorób (np. padaczki, cukrzycy II typu) rezygnuje się z leków nowszej generacji na rzecz starszych (np. przy padaczce najczęściej przepisuje się dobrze poznaną karbamazepinę) lub zastępuje się je alternatywną terapią (np. przy cukrzycy rezygnuje się z leków przeciwcukrzycowych i podaje insulinę).

Co decyduje o bezpieczeństwie leku w okresie ciąży i laktacji?

O bezpieczeństwie leku w okresie ciąży i laktacji decyduje stopień, w jakim przechodzą przez łożysko lub też stopień, w jakim przechodzą do mleka matki, przy czym leki, które są potencjalnie bezpieczne w czasie ciąży mogą wykazywać efekty uboczne w okresie karmienia.

Łatwość przenikania leku do krwi płodu lub mleka matki zależy od wielu czynników, określających właściwości leku (np. związki o bardzo dobrej rozpuszczalności w tłuszczach przenikają do łożyska łatwiej niż te, rozpuszczalne w wodzie, a związki o dużym ciężarze cząsteczkowym - insulina i heparyna - nie są w stanie przenikać do krwi płodu). Ponadto łożysko może rozkładać niektóre leki, przez co nie będą one obecne we krwi dziecka (np. prednizolon)

Czy leki i suplementy diety są bezpieczne dla kobiet w ciąży i karmiących matek?

Powszechnie sądzi się, że kobiety w okresie ciąży i laktacji powinny ograniczyć przyjmowanie leków bez recepty i suplementów do minimum. Niektóre preparaty są jednak rekomendowane dla przyszłych matek (np. suplementacja kwasu foliowego w celu zapobiegania wadom rozwojowym u dziecka, lub też suplementacja preparatami zawierającymi bakterie probiotyczne Lactobacillus rhamnosus GG (Dicoflor) w ostatnim trymestrze ciąży w celu zmniejszenia ryzyka alergii u dziecka).

Wybierając preparat zapisany przez lekarza prowadzącego warto zwrócić uwagę, czy środek ma status leku, czy suplementu diety (np. kwas foliowy w dawce 0,4 mg występuje w preparatach o statusie leku Folik i suplementu diety Kwas Foliowy Puritan's Pride).

Suplementy diety jako środki spożywcze nie są poddawane tak szczegółowym badaniom przed wprowadzeniem do obrotu jak leki.

A co z problemami pojawiającymi się w okresie ciąży?

Ciąża to dla kobiety prawdziwe wyzwanie. Podczas tych dziewięciu miesięcy mogą się pojawić liczne dolegliwości, z którymi wcześniej nie miałyśmy problemu. U części kobiet obserwuje się problemy wynikające ze zmiany stężeń hormonów (estrogenów i progesteronu) i stopniowego wzrostu dziecka:

nudności, wymioty, zgaga, zaparcia, zaburzenia łaknienia
częste oddawanie moczu, zakażenia bakteryjne
zmęczenie, drażliwość, pobudliwość, bezsenność
bolesność gruczołów sutkowych
krwawienie i zapalenie dziąseł, próchnica
bóle pleców, obrzęki nóg, żylaki
hemoroidy
przebarwienia ciążowe na skórze (najczęściej na twarzy)
rozstępy skórne, zaostrzenie cellulitu
omdlenia
bóle głowy, czasami zaostrzenie migreny
osłabienie i wypadanie włosów

Jak sobie radzić dolegliwościami okresu ciąży i karmienia piersią?

Mimo że istnieją leki i preparaty, projektowane specjalnie z myślą o kobietach w ciąży i karmiących matkach (np. syrop Prenalen przy przeziębieniu, seria kosmetyków Mustela, Elasti-Q), większość dostępnych w aptece środków jest dla tej grupy pacjentek niewskazana.

Najbardziej bezpieczne wydają się preparaty ziołowe, chociaż istnieją rośliny bezwzględnie przeciwwskazane w ciąży (np. przeczyszczające typu Xenna, Radirex, Figura 1, które mogą wywołać poronienia!).

Jeżeli już decydujemy się na przyjmowanie ziół najlepiej stosować te w postaci herbatek.

Bezpieczne są także leki, działające w obrębie przewodu pokarmowego, które praktycznie nie ulegają wchłanianiu do krwioobiegu (leki zobojętniające np. Rennie, leki p/wzdęciom np. Espumisan, Esputicon, leki stosowane w zatruciach pokarmowych np. Węgiel Leczniczy, Smecta).

Przy poważniejszych dolegliwościach zawsze lepiej wybierać preparaty działające miejscowo (maści, aerozole), unikając przyjmowania leków działających ogólnie (tabletki).

Chcąc stosować preparaty apteczne w ciąży, należy skonsultować się z lekarzem prowadzącym lub farmaceutą. Dzięki temu rozwieją się nasze wątpliwości co do bezpieczeństwa danego produktu.

Chcesz wiedzieć jak pokonać ból w czasie ciąży? Przeczytaj

Jak radzić sobie z cellulitem w czasie ciąży? Przeczytaj

mgr farm. Paulina Oszajca

Piśmiennictwo:

Apteka plus. Pacjent. Farmaceuta jako profesjonalny doradca.

Wydawnictwo Dr Josef Raabe Spółka Pracownicza Sp. z o.o., Warszawa
2005

http://leki-informacje.pl/40,klasyfikacja_fda_stosowanie_lekow_w_okresie_ciazy.html
http://www.accessdata.fda.gov/scripts/cder/drugsatfda/index.cfm