Czy nadciśnienie tętnicze można skutecznie leczyć bez stosowania leków?

Zdjęcie: Dimitar Nikolov

Nadciśnienie tętnicze jest podstępną chorobą, która przez bardzo długi czas przebiega bezobjawowo. Nie zmienia to jednak faktu, że nie można go lekceważyć, gdyż nieleczone może uczynić spustoszenie w naszym organizmie.

W badaniu NATPOL III PLUS opublikowanym w 2002 roku okazało się, że aż 29% dorosłych Polaków obciążonych jest nadciśnieniem tętniczym. Co więcej, częstość jego występowania wzrasta wraz z wiekiem: tylko 5% osób w wieku 18 - 30 lat ma nadciśnienie, natomiast aż 59% osób powyżej 65 roku życia cierpi na to schorzenie.

Postępowanie diagnostyczne

Nadciśnienie tętnicze rozpoznaje się, jeżeli podczas co najmniej dwóch wizyt u lekarza stwierdzi się ciśnienie skurczowe ?140 mm Hg lub ciśnienie rozkurczowe ?90 mm Hg (powinny to być wartości średnie z przynajmniej dwóch pomiarów w trakcie wizyty). Po określeniu wysokości ciśnienia tętniczego na podstawie kilkakrotnych pomiarów lekarz powinien:

ustalić przyczynę nadciśnienia tętniczego (w ponad 90% przypadków mamy jednak do czynienia z nadciśnieniem pierwotnym, kiedy nie udaje się wykryć jednoznacznej przyczyny)

ocenić inne czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego (takie jak palenie papierosów, nadwaga bądź otyłość, nieodpowiednia dieta, brak wysiłku fizycznego, cukrzyca lub stan przedcukrzycowy czy podwyższone stężenie cholesterolu LDL bądź trójglicerydów)

wykryć ewentualne powikłania narządowe (takie jak przerost lewej komory serca, przyspieszony rozwój miażdżycy, udar mózgu, niewydolność nerek czy też zmiany w naczyniach siatkówki) i ocenić stopień ich zaawansowania

określić całkowite ryzyko sercowo-naczyniowe za pomocą karty ryzyka SCORE, która pozwala oszacować 10-letnie ryzyko incydentu sercowo-naczyniowego zakończonego zgonem w zależności od płci, wieku, skurczowego ciśnienia tętniczego, stężenia cholesterolu całkowitego i palenia tytoniu

Jak leczyć nadciśnienie?

Decyzję o sposobie leczenia nadciśnienia tętniczego podejmuje się na podstawie wysokości ciśnienia tętniczego i całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego. W przypadku ciężkiego nadciśnienia (skurczowe ?180 mm Hg lub rozkurczowe ?110 mm Hg) lub dużego (>5%) całkowitego 10-letniego ryzyka incydentu sercowo-naczyniowego zakończonego zgonem, leczenie hipotensyjne, czyli obniżające ciśnienie tętnicze, rozpoczyna się niezwłocznie. W pozostałych przypadkach zaleca się zmianę stylu życia, a także - gdy metody niefarmakologiczne stosowane przez co najmniej kilka miesięcy zawiodą - zastosowanie farmakoterapii.

Leczenie nadciśnienia bez pomocy leków

Okazuje się zatem, iż w pewnych sytuacjach nie trzeba przyjmować leków!

Wtedy nie pozostaje nam nic innego, jak tylko wdrożyć w nasze życie niezbędne zmiany i mieć nadzieję, że będą one wystarczające, aby ciśnienie tętnicze powróciło do wartości prawidłowych. Na pytanie, na czym zmiany te mają dokładnie polegać, zapewne ze względu na brak czasu, rzadko otrzymujemy od lekarza wyczerpującą odpowiedź. Postaram się więc pokrótce je omówić.

1. Redukcja masy ciała

Podstawę rozpoznania i klasyfikacji nadwagi oraz otyłości stanowi tzw. wskaźnik masy ciała (BMI, ang. body mass index), który obliczamy, dzieląc wagę podaną w kilogramach przez wzrost wyrażony w metrach podniesiony do kwadratu. Prawidłowy BMI u dorosłych wynosi 18.5 - 24.9 kg/m2, a o nadwadze świadczy BMI równy 25.0 - 29.9 kg.m2. Otyłość rozpoznaje się przy BMI ?30kg/m2. Badanie opublikowane w 1997 roku, przeprowadzone na prawie 2.5 tysiącach ochotników ujawniło, że redukcja masy ciała o 10 kg powoduje obniżenie skurczowego ciśnienia tętniczego o 5 do aż 20 mm Hg (dotyczy to oczywiście osób otyłych bądź z nadwagą). Warto więc walczyć z każdym gramem zbędnej tkanki tłuszczowej.

2. Dieta DASH

W przedstawionych 10 lat temu wynikach badań okazało się, iż stosowanie tzw. diety DASH (ang. Dietary Approaches to Stop Hypertension), bogatej w potas i wapń, obniża ciśnienie skurczowe od 8 do 14 mm Hg. Dieta ta polega na spożywaniu warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych, nisko tłuszczowych produktów mlecznych. Zawiera również białe mięso, ryby, drób, orzechy, nasiona roślin strączkowych, a jest uboga w słodkie pokarmy i napoje gazowane, czerwone mięso, tłuszcze ogółem, a w szczególności nasycone kwasy tłuszczowe.

3. Spożycie soli

Wykazano związek między spożyciem soli, a wysokością ciśnienia tętniczego, częstością nadciśnienia tętniczego i ryzykiem powikłań sercowo-naczyniowych. Wśród ludzi można wyróżnić osoby z bardziej nasilonym wzrostem ciśnienia tętniczego w wyniku zwiększenia spożycia soli (osoby "sodowrażliwe") i osoby, u których wzrost spożycia soli prowadzi co najwyżej do niewielkiego wzrostu ciśnienia tętniczego. Niemniej jednak wykazano w licznych badaniach, iż zmniejszenie spożycia sodu <2,4 g (odpowiada to 6 g chlorku sodu) powoduje obniżenie skurczowego ciśnienia tętniczego w przybliżeniu o 2 - 8 mm Hg.

4. Aktywność fizyczna

Również zwiększenie aktywności fizycznej może spowodować obniżenie ciśnienia tętniczego o 4 - 9 mm Hg, przy czym istotny jest rodzaj wysiłku fizycznego i jego regularność. Najlepsze efekty dają regularne ćwiczenia o umiarkowanym nasileniu, np. szybki spacer ?30 min dziennie przez większość dni w tygodniu.

5. Spożycie alkoholu

Na podstawie 15 badań klinicznych wysunięto wniosek, że ograniczenie spożycia alkoholu do maksymalnie 2 standardowych porcji dziennie u większości mężczyzn i 1 porcji dziennie u kobiet i u osób o małej masie ciała powoduje obniżenie ciśnienia skurczowego o 2 - 4 mm Hg. Przez standardową porcję należy rozumieć 28 g lub 30 ml etanolu, np. 680 g piwa, 283 g wina lub 85 g whisky 40%.

6. Palenie tytoniu

Wprawdzie zaprzestanie palenia tytoniu nie powoduje bezpośrednio obniżenia ciśnienia tętniczego, jednak zmniejsza całkowite ryzyko sercowo-naczyniowe, nie wspominając o raku płuc czy wielu innych chorobach tytoniozależnych.

Zmiana stylu życia także przy farmakoterapii

Efekty wprowadzenia tych zmian zależą od ich intensywności i czasu, i u niektórych osób mogą być jeszcze większe. Należy podkreślić, że modyfikacje stylu życia mają zastosowanie również u tych chorych na nadciśnienie tętnicze, którzy muszą przyjmować leki, gdyż nie tylko obniżają ciśnienie tętnicze, ale zwiększają także skuteczność leków hipotensyjnych i zmniejszają ryzyko sercowo-naczyniowe.

Przykładowo spożycie soli w takiej ilości, jak w diecie DASH (1,6 g dziennie) daje skutek podobny do stosowania jednego leku przeciwnadciśnieniowego. Wdrożenie dwóch lub więcej zmian stylu życia może te efekty jeszcze potęgować.

lek. Kamil Kowalczyk

Piśmiennictwo:

- Choroby wewnętrzne pod red. A. Szczeklika, Medycyna Praktyczna, Kraków 2005, t.1

- Chobanian A.V., Bakris G.L., Black H.R. i wsp.: The seventh Report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation and Treatment of High Blood Pressure. Hypertension, 2003; 42: 1206 - 1252 (tłum. Med. Prakt., 2003; 6:23 - 63)