Przyczyny i leczenie niepłodności u mężczyzn

Przyczyny męskiej niepłodności są różnorodne, obejmują problemy związane z wytwarzaniem plemników i ich przemieszczaniem.

Hipogonadyzm hipogonadotropowy

Wytwarzanie plemników podlega kontroli hormonalnej ze strony mózgu (oś podwzgórze – przysadka mózgowa) oraz jąder. Podwzgórze wytwarza gonadoliberynę (GnRH), która stymuluje przysadkę mózgową do wytwarzania gonadotropin: lutropiny (LH) i folitropiny (FSH), które wpływają na wytwarzanie przez jądra testosteronu i regulują spermatogenezę, czyli proces produkcji plemników. Hipogonadyzm hipogonadotropowy to rzadki stan chorobowy, w którym zaburzenie czynności jąder spowodowane jest upośledzeniem wydzielania gonadotropin przez przysadkę lub GnRH przez podwzgórze. Schorzenie to leczone jest za pomocą hormonalnej terapii zastępczej z zastosowaniem hormonów płciowych (gonadotropin).

Hiperprolaktynemia

Wysokie stężenie prolaktyny (hiperprolaktynemia) prowadzi do obniżenia stężenia lutropiny i folitropiny, co przyczynia się do zmniejszenia liczby plemników. Najczęstszą przyczyną takiego stanu jest gruczolak rozwijający się w przysadce mózgowej. Objawy u mężczyzn obejmują obniżenie libido, obniżoną liczbę plemników w nasieniu (lub ich brak), nadmierny rozwój gruczołów sutkowych (ginekomastia) i wytwarzanie mleka. Hiperprolaktynemię diagnozuje się poprzez oznaczenie we krwi poziomu prolaktyny. W celu wykrycia toczącego się w przysadce mózgowej procesu rozrostowego stosuje się badanie obrazowe tej okolicy, najlepiej metodą rezonansu magnetycznego. Leczenie obejmuje stosowanie bromokryptyny (lub innego leku obniżającego poziom prolaktyny) lub zabieg chirurgiczny, mający na celu usunięcie guza.

Niedoczynność tarczycy

Niskie stężenie hormonów tarczycy powoduje zwiększenie poziomu prolaktyny, zmniejszając jednocześnie wydzielanie FSH i LH, co z kolei wywołuje problemy z wytwarzaniem plemników. Objawy to między innymi zmniejszenie lub brak wytwarzania plemników, obniżenie libido, nietolerancja zimna, uczucie osłabienia oraz senność, wzrost masy ciała, a także depresja. Niedoczynność tarczycy rozpoznaje się na podstawie badania poziomu hormonów tarczycy we krwi. Schorzenie leczone jest preparatami tyroksyny.

Przyczyny zaburzenia funkcji wytwarzania plemników w jądrach

Niekiedy hormony FSH i LH są wydzielane w prawidłowych ilościach, jednak jądra nie wytwarzają plemników. Powodów takiej sytuacji może być wiele:

• Niezstąpienie jąder. O niezstąpieniu jąder mówimy w sytuacji, gdy jedno bądź oba jądra nie zstąpiły do worka mosznowego, wskutek czego mogą one nie funkcjonować prawidłowo, nawet po chirurgicznym zabiegu sprowadzenia jąder do moszny.

• Przyczyny genetyczne. Przyczyną około 7% przypadków zaburzeń wytwarzania plemników u mężczyzn są przyczyny genetyczne, takie jak zespół Klinefeltera. U mężczyzny z zespołem Klinefeltera każda komórka posiada dodatkowy chromosom X. Tacy mężczyźni są zazwyczaj wysocy, szczupli i mają małe jądra.

• Leki stosowane w chemioterapii lub radioterapia. Niektóre leki mogą uszkadzać jądra. Dlatego przed włączeniem takiego leczenia warto zamrozić plemniki w celu umożliwienia ich użycia w przyszłości do zapłodnienia in vitro lub wstrzyknięcia do cytoplazmy komórki jajowej.

• Uraz. Nawet niewielkie obrażenia, takie jak urazy sportowe, mogą prowadzić do obrzmienia lub krwawienia w obrębie jąder. Jeżeli są one ciężkie, to może nastąpić trwała utrata zdolności do wytwarzania plemników.

• Skręt. Niekiedy zdarza się, że jądra ulegają skręceniu, co powoduje odcięcie dopływu krwi do nich. Skutkiem tego może być uszkodzenie, jeśli odpowiednio szybko nie dokona się zabiegu chirurgicznego.

• Infekcja. Zapalenie jąder może spowodować ich uszkodzenie i zaprzestanie wytwarzania plemników. Zapalenie może zostać wywołane infekcjami, takimi jak świnka.

• Zbyt częste wytryski. Jeżeli każdego dnia dochodzi przynajmniej do jednego wytrysku, to może oznaczać, że wytwarzanie nowych plemników nie będzie na tyle szybkie, aby zastąpić plemniki zużyte, co spowoduje zmniejszenie ich liczby w nasieniu.

• Wysoka temperatura. Jądra znajdują się w worku mosznowym, gdyż przy wytwarzaniu plemników wymagane jest niższa temperatura niż temperatura ciała. Noszenie obcisłej bielizny lub regularne zażywanie gorących kąpieli może spowodować podwyższenie temperatury jąder, a to wpłynie zarówno na liczbę plemników, jak i ich jakość.

• Wiek. Wpływ wieku na płodność kobiet jest dobrze poznany, lecz dotychczas niewiele wiadomo o wpływie wieku mężczyzn na ich płodność. Jednak starzenie się może powodować obniżenie stężenia hormonów, pogorszenie funkcjonowania jąder, a co za tym idzie, zmniejszenie liczby plemników.

• Przyczyny idiopatyczne. W większości przypadków umiarkowanego bądź niewielkiego obniżenia liczby plemników nie znaleziono uchwytnej przyczyny. Niekiedy może mieć to związek ze stanami gorączkowymi lub też przebyciem poważniejszych schorzeń, co może prowadzić do przejściowego zmniejszenia liczby plemników. Stan ten może ulec poprawie bez leczenia.

Leczenie zależy od liczby i jakości wytworzonych plemników i obejmuje zapłodnienie domaciczne, zapłodnienie in vitro lub wstrzyknięcie plemnika do cytoplazmy komórki jajowej. Można też stosować plemniki pochodzące od dawcy.

 

Żylaki powrózka nasiennego

Terminem tym określa się poszerzenia żył w obrębie jąder, co może prowadzić do obniżenia liczby plemników. Objawem jest uczucie ciężkości jądra. Żylaki rozpoznaje się na podstawie badania jąder oraz badania ultrasonograficznego. Leczenie polega na podwiązaniu żyły jądrowej, usunięciu jej, bądź embolizacji, czyli zamknięciu poszerzonego naczynia.

Problemy z przemieszczaniem się plemników

O problemie przemieszczania się plemników mówi się wówczas, gdy przewody, którymi wędrują z jąder na zewnątrz (najądrza i nasieniowody) są niedrożne lub w ogóle ich nie ma. Przyczyn takiego stano może być wiele:

• przebycie w przeszłości zabiegu chirurgicznego jąder lub jamy brzusznej (np. operacja przepukliny);

• przebyte urazy;

• przepukliny schodzące do worka mosznowego;

• przebycie zabiegu wazektomii (przecięcie i podwiązanie nasieniowodów);

• brak nasieniowodów – częściej w przypadku występowania mukowiscydozy;

• infekcje.

Problemy z przemieszczaniem się plemników

O problemie przemieszczania się plemników mówi się wówczas, gdy przewody, którymi wędrują z jąder na zewnątrz (najądrza i nasieniowody) są niedrożne lub w ogóle ich nie ma. Przyczyn takiego stano może być wiele:

• przebycie w przeszłości zabiegu chirurgicznego jąder lub jamy brzusznej (np. operacja przepukliny);

• przebyte urazy;

• przepukliny schodzące do worka mosznowego;

• przebycie zabiegu wazektomii (przecięcie i podwiązanie nasieniowodów);

• brak nasieniowodów – częściej w przypadku występowania mukowiscydozy;

• infekcje.

Leczenie:

• odpowiednie porady lub terapia mające na celu przezwyciężenie problemów o podłożu psychologicznym;

• terapia farmakologiczna – np. zastosowanie sildenafilu;

• zabieg chirurgiczny.

Piśmiennictwo:

P. Kaye. Płodność, niepłodność, bezpłodność. PZWL, Warszawa 2007

Choroby wewnętrzne pod red. A. Szczeklika, Medycyna Praktyczna, Kraków 2005, t.1