Jakie badania profilaktyczne możemy wykonać bezpłatnie?

Na podstawie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych mamy prawo do świadczeń opieki zdrowotnej, których celem jest między innymi wczesne wykrywanie chorób. Jest to szczególnie istotne w przypadku najczęstszych schorzeń, do których w naszym kraju należą choroby układu sercowo-naczyniowego i nowotwory. Dlatego właśnie głównie na nie skierowane są działania profilaktyczne Ministerstwa Zdrowia i Narodowego Funduszu Zdrowia. Niezwykle istotny jest fakt, iż wszystkie badania profilaktyczne są udzielane nam bezpłatnie.

Program profilaktyki chorób odtytoniowych (w tym POChP)

Etap podstawowy

Palenie tytoniu jest szeroko rozpowszechnioną chorobą przewlekłą, ujętą w międzynarodowej klasyfikacji chorób, znacząco wpływającą na jakość i długość życia. Szacuje się, że w Polsce pali około 40% mężczyzn i 20% kobiet, przeważnie w wieku 30 - 50 lat.

Program profilaktyki chorób odtytoniowych adresowany jest do wszystkich osób powyżej 18. roku życia, które palą papierosy, a zwłaszcza do kobiet i mężczyzn pomiędzy 40. a 65. rokiem życia, którzy w ciągu ostatnich 3 lat nie byli diagnozowani w kierunku przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP), to znaczy nie mieli wykonanego badania spirometrycznego.

Program ten jest realizowany przez lekarza rodzinnego, który posiada umiejętności w leczeniu zespołu uzależnienia od tytoniu i obejmuje:

zebranie wywiadu dotyczącego palenia tytoniu - z uwzględnieniem wieku rozpoczęcia palenia, liczby wypalanych papierosów dziennie czy chęci zaprzestania palenia
badanie fizykalne - w tym pomiar masy ciała, wzrostu i ciśnienia tętniczego krwi
u osób w wieku 40 - 65 lat - badanie spirometryczne
edukacja dotycząca skutków zdrowotnych palenia
w przypadku kobiet - poinformowanie, że palenie tytoniu jest czynnikiem ryzyka zachorowania na raka szyjki macicy
porada antynikotynowa z zaplanowaniem terapii odwykowej dla tych pacjentów, którzy wykażą gotowość rzucenia palenia, dla pozostałych zaś - uświadomienie zagrożenia chorobami odtytoniowymi
prowadzenie terapii odwykowej

Etap specjalistyczny

Do programu tego kwalifikują się osoby powyżej 18. roku życia, uzależnione od nikotyny, skierowane z etapu podstawowego bądź zgłaszające się bez skierowania. Poza elementami wymienionymi w etapie podstawowym obejmuje on:

przeprowadzenie testów oceniających poziom uzależnienia od tytoniu, motywacji do zaprzestania palenia, depresji i objawów abstynencji
badanie poziomu tlenku węgla w wydychanym powietrzu
badanie spirometryczne u wszystkich pacjentów
ustalenie wskazań i przeciwwskazań do farmakoterapii i terapii grupowej
zaplanowanie schematu leczenia (w tym psychoterapia lub farmakoterapia) i jego realizacja

Program profilaktyki raka szyjki macicy

Rak szyjki macicy jest trzecim najczęstszym nowotworem narządu rodnego kobiet. Co roku choruje około 4 tysiące pacjentek. U połowy z nich choroba wykrywana jest zbyt późna, aby można ją było skutecznie wyleczyć. Badanie mogą wykonać wszystkie kobiety w wieku 25 - 59 lat, które przez ostatnie 3 lata nie miały wykonanego badania cytologicznego. Wczesne zmiany przednowotworowe, które możemy wykryć, wykonując regularnie cytologię, są wyleczalne praktycznie w 100%. Badanie wykonuje się co 3 lata u większości kobiet lub co roku - w przypadku występowania czynników ryzyka, takich jak zakażenie wirusem HIV, przyjmowanie leków immunosupresyjnych (obniżających odporność), czy zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) - typem wysokiego ryzyka. Badanie możemy wykonać w każdej poradni ginekologiczno-położniczej, która podpisała umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia.

W razie nieprawidłowego wyniku pacjentka jest kierowana do etapu pogłębionej diagnostyki, gdzie wykonuje się badanie kolposkopowe (oglądanie szyjki macicy przy pomocy specjalnego urządzenia optycznego - kolposkopu), niekiedy z pobraniem wycinka do badania histopatologicznego w celu ustalenia rozpoznania.

Program profilaktyki raka piersi

Rak piersi to najczęściej występujący nowotwór złośliwy u kobiet. Schorzenie można łatwo wykrywać za pomocą bardzo czułego badania, jakim jest mammografia. W ramach programu badanie mammograficzne obu piersi w dwóch projekcjach wykonywane jest co dwa lata - wyjątek stanowią kobiety, u których wystąpił rak piersi wśród członków rodziny (matka, siostra lub córka) bądź stwierdzono mutacje w obrębie genów BRCA1 lub BRCA2 - w takich sytuacjach badanie można wykonać corocznie.

Gdy wynik jest nieprawidłowy - kobieta zostaje skierowana do dalszej diagnostyki - jest to tak zwany etap pogłębionej diagnostyki. Obejmuje on:

poradę lekarską
wykonanie mammografii uzupełniającej lub
wykonanie USG piersi (decyzję o wykonaniu badania ultrasonograficznego podejmuje lekarz)
wykonanie biopsji cienkoigłowej lub
wykonanie biopsji grubo igłowej z badaniem histopatologicznym
podjęcie decyzji co do dalszego postępowania

Program badań prenatalnych

W ostatnich latach wzrasta średni wiek kobiet rodzących. Wraz z wiekiem matki wzrasta natomiast ryzyko urodzenia dziecka z wadą wrodzoną. Celem jest wczesne rozpoznawanie wad wrodzonych płodu.

Do programu mogą przystąpić kobiety, które spełniają co najmniej jeden z następujących warunków:

wiek powyżej 35 lat
wystąpienie w poprzedniej ciąży u płodu aberracji chromosomalnej - nieprawidłowej liczby bądź struktury chromosomów
występowanie u ciężarnej lub ojca dziecka strukturalnej aberracji chromosomalnej
stwierdzenie znacznie większego ryzyka urodzenia dziecka dotkniętego chorobą jednogenową (spowodowaną nieprawidłowością jednego tylko genu) lub wieloczynnikową
stwierdzenie w czasie ciąży nieprawidłowego wyniku badania USG lub badań biochemicznych wskazujących na zwiększone ryzyko aberracji chromosomowej lub wa-dy płodu

Program badań prenatalnych obejmuje:

badania biochemiczne (estradiol, ?-fetoproteina, podjednostka ? gonadotropiny kosmówkowej, osoczowe białko ciążowe - PAPP-A)
USG płodu w kierunku wad wrodzonych
badania genetyczne

Program profilaktyki chorób układu krążenia

Choroby układu krążenia są główną przyczyną zgonów i na świecie. W Polsce umieralność na te schorzenia należy do najwyższych w Europie. Program ten adresowany jest do osób, które w danym roku kalendarzowym kończą 35, 40, 45, 50 lub 55 lat i u których nie wykryto dotąd choroby układu krążenia, ani w ciągu ostatnich 5 lat nie korzystały z programu. Obejmuje on:

badanie lipidogramu - czyli określenie stężenia cholesterolu całkowitego, LDL oraz HDL oraz poziomu trójglicerydów w osoczu
pomiar stężenia glukozy we krwi
pomiar ciśnienia tętniczego krwi
określenie BMI, tj. wskaźnika masy ciała
wizytę lekarską

Osoba, u której zostanie rozpoznana choroba układu sercowo-naczyniowego, zostanie skierowana na dalszą diagnostykę bądź leczenie, w zależności od wskazań. Program ten realizowany jest u każdego lekarza rodzinnego, mającego podpisaną umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia.

Program profilaktyki gruźlicy

Gruźlica jest chorobą zakaźną, wywoływaną przez prątek gruźlicy. Źródłem zakażenia jest chory - prątkujący. W ciągu roku zaraża średnio 10 - 15 osób, jednak już miesiąc po rozpoczęciu leczenia przestaje być zaraźliwy dla otoczenia.

Z programu mogą skorzystać osoby, które:

miały bezpośredni kontakt z osobą z już rozpoznaną gruźlicą
charakteryzuje przynajmniej jedna z cech: długotrwałe bezrobocie, niepełnosprawność, obciążenie długotrwałą chorobą, uzależnienie od substancji psychoaktywnych, bezdomność

Do programu kieruje (na podstawie ankiety) pielęgniarka rodzinna/środowiskowa. W przypadku stwierdzenia podwyższonego ryzyka zachorowania na gruźlicę, po konsultacji z lekarzem rodzinnym, pacjent jest kierowany do dalszej diagnostyki bądź ewentualnego leczenia w poradni gruźlicy i chorób płuc.

lek. Kamil Kowalczyk

Podstawa prawna:

Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środ-ków publicznych (Dz.U. 2008 Nr 164 poz. 1027 z późn. zm.)

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 sierpnia 2009 r. w sprawie świadczeń gwaranto-wanych z zakresu programów zdrowotnych (Dz.U. 2009 Nr 140 poz. 1148 z późn. zm.)

Zarządzenie Prezesa NFZ Nr 53/2006 z dnia 25 sierpnia 2006 r. w sprawie zatwierdzenia do realizacji profilaktycznych programów zdrowotnych.