Bóle głowy są jedną z częstszych przyczyn wizyt u lekarza. Powstają wskutek podrażnienia nerwów czuciowych w oponie twardej (czyli sztywnej błonie otaczającej mózg) lub dużych tętnicach. Istnieje kilkadziesiąt odmian bólów głowy.
Międzynarodowe Towarzystwo Bólów Głowy (International Headache Society) wyróżnia:
- pierwotne bóle głowy ("samoistne"), stanowiące zdecydowaną większość przypadków bólu głowy - to bóle głowy, w których nie stwierdza się uszkodzenia struktur układu nerwowego, a sam ból stanowi istotę choroby
- wtórne ("objawowe") bóle głowy które są objawem innych określonych schorzeń lub wynikają z przyczyn zewnętrznych
- neuralgie nerwów czaszkowych, czyli ból twarzy przypominający przejście prądu elektrycznego (jest to najczęstsza postać, czyli tzw. neuralgia trójdzielna)
Podstawowe znaczenie w określeniu typu bólu głowy ma staranne zebranie wywiadu przez lekarza, który powinien ustalić między innymi następujące fakty:
- czas wystąpienia i charakter dolegliwości (między innymi od kiedy występuje ból głowy, czy występuje napadowo i nawraca, czy jest ciągły lub przewlekły, ile wystąpiło epizodów bólu głowy, jaka jest średnia częstość epizodów bólu głowy w miesiącu, jak długo trwa przeciętny epizod, czy występują okresy bez epizodów)
- dane charakteryzujące ból głowy (umiejscowienie bólu głowy, natężenie bólu w skali od 1 do 10, typ bólu, np. piekący, kłujący itp.)
- ewentualne objawy towarzyszące i czas ich wystąpienia w stosunku do bólu głowy (poprzedzające ból głowy - aura, występujące w czasie bólu, pojawiające się po ustąpieniu bólu głowy) Najczęściej pojawiają się takie objawy jak zaburzenia widzenia, osłabienie siły mięśni kończyn, drętwienie kończyn lub twarzy, zawroty głowy, nudności, wymioty, nadwrażliwość na światło, hałas lub dźwięki, zaczerwienienie oka, łzawienie, wrażenie zatkania nosa czy wreszcie wodnisty wyciek z nosa.
- czynniki, które wywołują lub nasilają ból głowy (a zwłaszcza uraz głowy, inne choroby neurologiczne, spożywanie alkoholu, pokarmów, pozostawanie na czczo, stres, leki, aktywność fizyczna)
- nasze zachowanie w czasie bólu
- czy inne osoby w rodzinie również cierpią lub cierpiały z powodu bólów głowy
Napięciowy ból głowy
Ból głowy typu napięciowego jest najczęstszym pierwotnym bólem głowy. Ze względu na ilość epizodów występujących w ciągu miesiąca ból głowy typu napięciowego możemy podzielić na epizodyczny (rzadki lub częsty) oraz przewlekły. Szacuje się, że około 70% mężczyzn i aż 90% kobiet cierpi na epizodyczne napięciowe bóle głowy, a około 15% z nas ma przewlekłe dolegliwości bólowe.
Ten rodzaj bólu występuje obustronnie, jest tępy, o umiarkowanym nasileniu. Jego natężenie nie zwiększa się w czasie zwykłej aktywności fizycznej. Nie towarzyszą mu też dodatkowe dolegliwości, charakterystyczne dla innych pierwotnych bólów głowy. Przyczyna bólu napięciowego nie jest poznana, przypuszczalnymi czynnikami wywołującymi mogą być zmiany w obrębie stawu skroniowo-żuchwowego, długotrwały, niezależny od naszej woli skurcz mięśni szyi oraz żwaczy, nadużywanie leków przeciwbólowych czy zaburzenia lękowo-depresyjne albo stres.
Migrena
Sama nazwa tej choroby odzwierciedla jej charakter. Słowo "migrena" pochodzi od greckiego "hemikrania". "Hemikrania" oznacza ni mniej, ni więcej, tylko ból połowy głowy. I rzeczywiście, u niemal 60% pacjentów z tym schorzeniem ból głowy występuje tylko po jednej stronie. Istnieje bardzo wiele podtypów klinicznych migreny: z aurą, bez aury (migrena zwykła), migrena brzuszna (występuje ból brzucha o umiarkowanym bądź dużym nasileniu, z towarzyszącymi nudnościami i wymiotami), migrena siatkówkowa (napady są ograniczone do jednego oka i charakteryzują się występowaniem mroczków, migotań, zaniewidzeń, z towarzyszącym migrenowym bólem głowy, a nawet migrena bez bólu głowy (występuje wyłącznie aura)!
Mimo iż choroba znana jest od bardzo dawna, do dziś nie udało się poznać jednoznacznej przyczyny, choć istnieją różne teorie na ten temat. Tak zwana teoria naczyniowa mówi, że w migrenie dochodzi do skurczu tętnic mózgowych, co wywołuje aurę, a następnie do ich rozkurczu, co powoduje tętniący ból głowy.
Według teorii neurogennej aura spowodowana jest szerzącą się depresją kory mózgowej, czyli hamowaniem jej aktywności, natomiast w rozwoju bólu biorą struktury pnia mózgu.
Z kolei teoria biochemiczna podkreśla rolę związku o nazwie serotonina, której stężenie we krwi w czasie bólu maleje, co ma powodować zwiotczenie ściany naczyń i ich nadmierną pulsację.
Według teorii neurogennej aura spowodowana jest szerzącą się depresją kory mózgowej, czyli hamowaniem jej aktywności, natomiast w rozwoju bólu biorą struktury pnia mózgu.
Z kolei teoria biochemiczna podkreśla rolę związku o nazwie serotonina, której stężenie we krwi w czasie bólu maleje, co ma powodować zwiotczenie ściany naczyń i ich nadmierną pulsację.
Klasterowy ból głowy
Występuje znacznie rzadziej niż poprzednie rodzaje bólów głowy i dotyczy około 0.1% populacji. Typowe są bóle w okolicy oka lub - rzadziej - skroni. Napady silnych, rozdzierających bólów głowy trwają od 15 minut do 3 godzin i występują w postaci rzutów (tzw. klasterów). Niemal w każdym przypadku towarzyszą im łzawienie, zaczerwienienie oka i wyciek z nosa najbardziej nasilone po stronie bólu. Przyczyna tego schorzenia nadal pozostaje nieznana, choć jedną z teorii jest jałowe (tzn. bez udziału wirusów, bakterii czy innych drobnoustrojów) zapalenie w obrębie tętnicy ocznej czy innych naczyń wewnątrzczaszkowych.
Wtórne bóle głowy
Bóle głowy mogą być objawem licznych chorób, nie tylko chorób neurologicznych, twarzy bądź czaszki, lecz także chorób ogólnoustrojowych lub narządów wewnętrznych.
Przyczyny wtórnych bólów głowy
Choroby zakaźne
Choroby zakaźne są częstą przyczyną ostrych, nasilających się bólów głowy. I tak na przykład ból w zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych pojawia się zazwyczaj nagle, wkrótce dołączają się inne objawy, takie jak wymioty, przeczulica, zaburzenia świadomości.
Nadciśnienie tętnicze
Chorzy na nadciśnienie tętnicze skarżą się niekiedy na ból z tyłu głowy. Przy gwałtownym wzroście ciśnienia tętniczego występuje ostry ból głowy, czasami z towarzyszącymi innymi objawami w postaci wymiotów czy zaburzeń widzenia.
Chorzy na nadciśnienie tętnicze skarżą się niekiedy na ból z tyłu głowy. Przy gwałtownym wzroście ciśnienia tętniczego występuje ostry ból głowy, czasami z towarzyszącymi innymi objawami w postaci wymiotów czy zaburzeń widzenia.
Depresja
Schorzenie to często jest przyczyną przewlekłego bólu głowy, niekiedy wysuwa się na pierwszy plan i mówimy wtedy o tak zwanej depresji maskowanej.
Schorzenie to często jest przyczyną przewlekłego bólu głowy, niekiedy wysuwa się na pierwszy plan i mówimy wtedy o tak zwanej depresji maskowanej.
Jaskra
W ostrym napadzie jaskry charakterystyczny jest ostry ból głowy w okolicy oka i promieniujący do skroni, któremu towarzyszy zamglone widzenie, rozszerzona źrenica, łzawienie, nudności lub ból brzucha.
W ostrym napadzie jaskry charakterystyczny jest ostry ból głowy w okolicy oka i promieniujący do skroni, któremu towarzyszy zamglone widzenie, rozszerzona źrenica, łzawienie, nudności lub ból brzucha.
Polekowe bóle głowy
Bóle tego rodzaju stanowią 10-15% przewlekłych bólów głowy, spowodowane są nadużywaniem środków przeciwbólowych i występują często u osób cierpiących na migrenę bądź napięciowe bóle głowy.
Udar mózgu
Udar mózgu może być poprzedzony nagłym lub stopniowo narastającym bólem głowy. Pierwszy napad gwałtownego bólu głowy, często określanego przez chorego jako najsilniejszy w życiu, może nasuwać podejrzenie krwotoku podpajęczynówkowego.
Pourazowe bóle głowy
Pourazowe bóle głowy dotyczą niemal każdego pacjenta po urazie czaszki i są to najczęściej bóle typu napięciowego albo - znacznie rzadziej - występują pod postacią migreny bez aury lub klasterowego bólu głowy.
Neuralgia nerwu trójdzielnego (czyli neuralgia trójdzielna)
Choroba ta objawia się napadowym występowaniem niezwykle silnego i bardzo krótko trwającego (klika sekund do dwóch minut) bólu twarzy. Także i w tej jednostce chorobowej przyczyna nie jest poznana, choć uważa się, że znaczenie może mieć ucisk naczynia na nerw trójdzielny (jest to nerw, który odpowiada między innymi za czucie na twarzy).
Jak zatem widać, bóle głowy mogą mieć różnorodne przyczyny, nierzadko jednak nie udaje się jej określić. Mimo to ból głowy można w większości przypadków skutecznie leczyć, należy tylko określić jego rodzaj. Aby tego dokonać, powinniśmy udać się do neurologa, który może z kolei poprosić o pomoc innych specjalistów, takich jak internista, laryngolog czy okulista. Dopiero po wykluczeniu przez nich wtórnej przyczyny, wolno rozpoznać pierwotny ból głowy. Ma to olbrzymie znaczenie, bowiem tylko po ustaleniu typu bólu głowy możliwe będzie zastosowanie odpowiedniego leczenia, gdyż leki skuteczne w jednym rodzaju bólu, mogą być zupełnie bezużyteczne w innym.
lek. Kamil Kowalczyk
Piśmiennictwo:
Choroby wewnętrzne pod red. A. Szczeklika, Medycyna Praktyczna, Kraków 2006, t.2
Neurologia kliniczna dla lekarzy i studentów medycyny pod red. R. Mazura, Via Medica, Gdańsk 2005
Neurologia Merritta pod red. L. Rowlanda, Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2008, t.3
Neurologia kliniczna dla lekarzy i studentów medycyny pod red. R. Mazura, Via Medica, Gdańsk 2005
Neurologia Merritta pod red. L. Rowlanda, Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2008, t.3
